Deepest Mines In the World: ο χρυσός μας φέρνει πιο …βαθιά!

[Δρ. Πέτρου Τζεφέρη] [by Tzeferis Peter]

Όλα τα πραγματικά βαθιά ορυχεία είναι ορυχεία χρυσού, που προσεγγίζουν ή ξεπερνούν τα 4 χλμ., βρίσκονται στη Νότια Αφρική κι ειδικότερα στο Western Deep, στην περιοχή Carltonville, στα περίχωρα του Γιοχάνεσμπεργκ.

Τα ορυχεία αυτά (TauTona, Mponeng και Savuka) είναι ενεργά σήμερα, ανήκουν στην AngloGold Ashanti και προωθώντας καθημερινά όλο και βαθύτερα την εξορυκτική δραστηριότητά τους συναγωνίζονται και εναλλάσσονται διαδοχικά ως προς ποιό διαθέτει το βαθύτερο «πηγάδι» μέσα στο στερεό φλοιό της γης.

Μέχρι το 2008, τα πρωτεία είχε η East Rand Proprietary Mines (ERPM) και συγκεκριμένα η για πάνω από 100 χρόνια ενεργή υπόγεια εξόρυξη χρυσού στη λεκάνη του Witwatersrand ανατολικά του Γιοχάνεσμπουργκ. Το ορυχείο απασχολεί περίπου 3 χιλιάδες άτομα και το 2008 έφτασε τα 3.585 μέτρα βάθος, λίγο περισσότερο από τα ορυχεία TauTona και Savuka του Western Deep που συναγωνίζονταν επίσης για την πρωτιά.


Μετά το 2008, το ορυχείο TauTona (που σημαίνει «μεγάλο λιοντάρι» στην τοπική αφρικανική γλώσσα) ή Western Deep No.3 Shaft επεκτάθηκε σε βάθος κατά εκατοντάδες μέτρα, φτάνοντας τα 3,9 χιλιόμετρα. Το TauTona, το οποίο λειτουργεί συνεχώς από 1962 ακόμη και σε περιόδους που η τιμή του χρυσού ήταν σχετικά χαμηλή, έγινε έτσι το βαθύτερο ορυχείο στον κόσμο.

Σήμερα, το γειτονικό ορυχείο Mponeng (που σημαίνει «Κοίτα με») είναι αυτή τη στιγμή το βαθύτερο ορυχείο χρυσού στον κόσμο, ξεπερνώντας τα 4200 μέτρα, σχεδόν δέκα φορές τόσο βαθιά όσο το Empire State Building. Και έπονται κι άλλες εναλλαγές στα σκήπτρα, αν σκεφτεί κανείς ότι ο χρυσός ξεπέρασε ήδη τα 1500 δολάρια/ουγκιά, διαμορφώνοντας τα κίνητρα για να ξεπεραστούν σύντομα κι αυτά τα ρεκόρ.


Το βαθύτερο ορυχείο εκτός Αφρικής βρίσκεται στο Kolar της Ινδίας (Kolar Gold Fields (KGF), ένα ιστορικό σύμπλεγμα ορυχείων που λειτούργησε για αιώνες εξορύσσοντας χρυσό και το οποίο είχε φθάσει σε βάθος 3200 μέτρα, πριν κλείσει οριστικά το 2001. Το επόμενο έτος, 2002, ανέστειλε οριστικά τη λειτουργία του και το Homestake Mine στη Νότια Ντακότα (ορυχείο χρυσού Homestake, Black Hills, USA), το οποίο απετέλεσε για χρόνια το βαθύτερο ορυχείο σε όλη τη Βόρειο Αμερική και το οποίο έφτασε σε βάθος περίπου 8.045 πόδια (κάτι λιγότερο από 2500 μέτρα). Από τότε, μόνο στη Νότια Αφρική υπάρχουν ορυχεία με τόσο μεγάλο βάθος και περιεχόμενα μέταλλα που να δικαιολογούν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.
Με τα ομόλογα να μη θεωρούνται πλέον ασφαλής επένδυση, τις μετοχές να καταρρέουν και τα άλλοτε ισχυρά νομίσματα να εγκαταλείπονται εξαιτίας των συσσωρευμένων κρατικών χρεών, ο χρυσός συνεχίζει, παρά την εντυπωσιακή ανατίμησή του για πάνω από 10 χρόνια και τα πολλά σενάρια για «τη μεγαλύτερη φούσκα όλων των εποχών», να προβάλλει ως το πιο αξιόπιστο καταφύγιο για την προστασία αποταμιεύσεων, επενδύσεων, ακόμη και αποθεματικών ολόκληρων κρατών.

Τα ορυχεία χρυσού του Carltonville καλύπτουν χιλιάδες χλμ. υπόγειων σηράγγων και απασχολούν χιλιάδες ανθρώπους. Η υπόγεια εξόρυξη δεν είναι εύκολη, ούτε ευχάριστη. Είναι απλώς γοητευτική για τους επισκέπτες. Το κλουβί/ανελκυστήρας που μεταφέρει τους εργάτες από την επιφάνεια έως το χώρο εργασίας ταξιδεύει 16 μέτρα ανά δευτερόλεπτο (58 km/h) προκαλώντας ανατριχίλα στον επισκέπτη αλλά και ένα συγκρατημένο χαμόγελο στον μεταλλωρύχο. Τα ορυχεία είναι τόσο βαθιά που οι θερμοκρασίες στα βάθη αυτά (55-60°C) αλλά και η υγρασία (μέχρι και 100%) μπορεί να οδηγήσουν σε δυσφορία και να αποβούν απειλητικές για τη υγεία αλλά και την ανθρώπινη ζωή. Εξοπλισμός κλιματισμού χρησιμοποιείται σε μόνιμη βάση για την ψύξη των ορυχείων από 55 ° C (131 ° F) σε ένα πιο ανεκτό 28 ° C (82 ° F).

Αν τα παραπάνω συνδυαστούν με την μεγάλη υγρασία, τις κατά τεκμήριο αντίξοες συνθήκες, το θόρυβο αλλά και την κλειστοφοβική διάθεση, καταλαβαίνει κανείς ότι τα θέματα ασφαλείας είναι σε ημερήσια διάταξη ενώ ο τεχνολογικός εξοπλισμός και η ετοιμότητα αναφορικά με την ασφάλεια αποτελούν κρίσιμους παράγοντες επιβίωσης για τα ορυχεία αυτά.

Αν δε προσθέσει κανείς το γεγονός ότι απαιτούνται χιλιάδες εργαζόμενοι και μια τεράστια τεχνολογική υποδομή για να υποστηρίξει την προσπάθεια που καταλήγει στην παραγωγή ελαχίστων γραμμαρίων προϊόντος (για την παραγωγή μιας ουγκιάς ή 31,104 g χρυσού απαιτούνται περίπου 3,3 τον. μεταλλεύματος, 5,5 χιλ. λίτρα νερού, 570 Kwh ηλ.ενέργειας, 12 κυβικά πεπιεσμένου αέρα και σημαντικές ποσότητες εκρηκτικών και χημικών), οι επισκέπτες ωθούνται συχνά σε μια μαξιμαλιστική διάθεση που συχνά γοητεύει αλλά ενίοτε σοκάρει και οδηγεί σε έντονο σκεπτικισμό.

[συνεχίζεται]

Το χρυσό πάζλ… και οι δύο πλευρές της «μπουλντόζας»!

[του Πέτρου Τζεφέρη] [by Petros Tzeferis]

Στο ένα άκρο του παζλ είναι οι στρατιές των φτωχών εποχικών μεταλλωρύχων που σαν τους «49-ers» που πριν από ενάμιση αιώνα, κατέκλυσαν την Καλιφόρνια και τον ποταμό Klondike σε αναζήτηση χρυσού, εγκολπώθηκαν κι αυτοί το όνειρο για καλύτερη ζωή συνδέοντας το με την λάμψη και τη ματαιοδοξία του κίτρινου μετάλλου. Τώρα φυσικά έχουν «μεταναστεύσει» στην Ινδονησία, στο Περού, στο Κονγκό, στην Ινδία, στην Γκάνα σε όλες τις χώρες του τρίτου και ..τέταρτου κόσμου… Εκατομμύρια από αυτούς (πάνω από 15 εκατομ. τους υπολογίζει ο UNIDO) ασχολούνται, παράνομα κυρίως, με την εξόρυξη του χρυσού σε ποτάμια, λίμνες, βουνά, σωρούς αποβλήτων, πόλεις . Γι’ αυτούς τους ανθρώπους η εξόρυξη του χρυσού αποτελεί μια δραστηριότητα ζωής αλλά και θανάτου, τόσο από την έλλειψη στοιχειωδών συνθηκών ασφαλείας όσο κι από την δράση του υδράργυρου (το ένα τρίτο του υδραργύρου από ανθρωπογενείς δραστηριότητες οφείλεται στην εξόρυξη του χρυσού). Όμως αυτοί οι ρακένδυτοι κι εξαθλιωμένοι σύγχρονοι Garimpeiros παράγουν σήμερα περίπου το 25% του χρυσού παγκοσμίως και στηρίζουν οικονομικά πάνω από 100 εκατομ. ανθρώπους ανά την υφήλιο.


Στο άλλο άκρο του παζλ είναι οι μεγάλες μεταλλευτικές εταιρείες και τα αχανή ανοιχτά ορυχεία (open pits) που διαχειρίζονται. Αυτές είναι υπεύθυνες για το υπόλοιπο 75% του παραγόμενου χρυσού. Σαν το Μπατού Χιτζάου (Batu Hijau). Το ορυχείο χρυσού (αλλά και χαλκού) στο Μπατού Χιτζάου της Ινδονησίας, είναι από τα μεγαλύτερα νέα μεταλλεία χρυσού στον κόσμο (από το 2000 pου ξεκίνησε από την Newmont έχει ήδη δημιουργήσει ένα άνοιγμα πλάτους 1500 μέτρων). Το συγκεκριμένο ορυχείο είναι από τις περιπτώσεις που ακολουθούνται κανόνες τόσο για την ασφάλεια όσο για την περιβαλλοντική αποκατάσταση, εφόσον έχουν ήδη δαπανηθεί πάνω από 500 εκατομ. Ευρω για τον σκοπό αυτό. Εντούτοις, ο απολογισμός από την εξόρυξη, αν τον δει κανείς από την …άλλη μεριά της «μπουλντόζας», αυτή που βλέπει την μπουλντόζα μόνο στην φωτογραφία, είναι αποκαρδιωτικός. Στο Μπατού Χιτζάου, η εξαγωγή μιας ουγκιάς χρυσού, ποσότητας που χρησιμοποιείται σε μια απλή βέρα, απαιτεί την αφαίρεση πάνω των 250 τόνων υπερκείμενων και μεταλλεύματος. Και φυσικά υπάρχουν πάντα τα απόβλητα, είτε στερεά που στοιβάζονται σε μια περιοχή που κάποτε ήταν τροπικό δάσος είτε υγρά από τη χημική κατεργασία που διοχετεύονται με αγωγούς στο θαλάσσιο πυθμένα.

Σήμερα, τα πλουσιότερα κοιτάσματα εξαντλούνται ταχύτατα ενώ σπάνια ανακαλύπτονται νέα. Ο περισσότερος χρυσός που απομένει να εξορυχθεί (και να προστεθεί στους 161000 τόνους που έχουν ήδη εξορυχθεί παγκοσμίως μέχρι σήμερα) είναι χωροθετημένος σε μικρά πλέον και δυσκατέργαστα κοιτάσματα σε δυσπρόσιτες και ευάλωτες γωνιές του πλανήτη.
Πρόκειται, συνεπώς, για ένα κάλεσμα γοητευτικό αλλά και εξίσου καταστροφικό, στο οποίο όμως πολλοί μεταλλωρύχοι, μεγάλοι και μικροί, είναι πρόθυμοι να ανταποκριθούν. Για να θυμηθούμε τον ιψενικό ήρωα Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν: «το κοίτασμα τους καλεί να το εξορύξουν…». . Σίγουρα ενυπάρχει μια νότα ιπποσύνης στα οράματα του Μπόρκμαν να υποτάξει τη γη στις προσδοκίες του ανθρώπου, εντούτοις θα πρέπει κανείς να βάλει «πολύ νερό στο κρασί του» για να συντρέξει στις ανά τον κόσμο διαδικασίες εξόρυξης του συγκεκριμένου μετάλλου από τη γη...
Από την άλλη μεριά της «μπουλντόζας», την κοντινή, αυτή που ζεί και αναπνέει στο μεταλλευτικό περιβάλλον, αν ρωτήσουμε κάποιον από τους 8000 Ινδονήσιους που εργάζονται στο μεταλλείο και τις οικογένειές τους, θα πάρουμε μια διαφορετική εικόνα. Είναι η μεριά που κάνει τις ουλές και τις δυσπλασίες στο γήινο ανάγλυφο να φαίνονται πιο μαλακές, σίγουρα πιο χρηστικές κι ενίοτε γοητευτικές.. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ενδιαφέρονται αν ο χρυσός είναι ένα μέταλλο όχι απαραίτητο για την επιβίωση του ανθρώπου, αν ακόμη συμβάλλουν στην συσσώρευση του πλούτου «χωρίς αιτία» ούτε φυσικά αν πέφτουν θύματα του «πάθους» ή αν θέλετε της «γοητείας» του χρυσού. Ούτε πόσοι τόνοι υπερκειμένου θα καταναλωθούν για την εξαγωγή μιας ουγκιάς χρυσού. Απλά ενδιαφέρονται για το μεροκάματο…
Στις ΗΠΑ, μια εκστρατεία ακτιβιστών με θέμα «όχι στο βρώμικο χρυσό» έπεισε πολλούς κοσμηματοπώλες να σταματήσουν την πώληση χρυσού που προέρχεται από «βρώμικα» ορυχεία. Εντούτοις, οι μεγαλύτεροι καταναλωτές, δηλαδή η Ινδία (που το πάθος γι το χρυσό είναι συνυφασμένο με τη λαϊκή κουλτούρα) αλλά και η Κίνα (που το 2007 υποσκέλισε τις ΗΠΑ ως ο δεύτερος μεγαλύτερος αγοραστής χρυσών κοσμημάτων) αδιαφορούν για τέτοιου είδους προβληματισμούς.. Η Ινδία παράγει ελάχιστο χρυσό, αλλά οι πολίτες της έχουν συγκεντρώσει περίπου 18000 τόννους σε κοσμήματα κυρίως, ένα ποσό που είναι δεκάδες φορές μεγαλύτερο από εκείνο που φυλάσσεται στην κεντρική τράπεζα της χώρας..Στο τόπο, όπου εκατομμύρια άνθρωποι συρρέουν στα slums,όχι με την ελπίδα της καλύτερης ζωής, αλλά της επιβίωσης… Στα slums που είναι ποτισμένα με τον iδρώτα των 15 σχεδόν εκατομ. εργαζομένων παιδιών.. Οπου φυσικά η συλλογική ελπίδα, αν υπάρχει πουθενά, δεν θα προκύψει από το χρυσό που βάζουν στα σεντούκια όπως ούτε και από ταινίες σαν το slumdog millionaire…
Το τίμημα (αλλά και η ..τιμή) της παγκόσμιας εμμονής τους χρυσού είναι πραγματικά μεγάλο.. Hic Rhodus, hic Saltus…

[φωτο: του Randy Olson, National Geographic]