ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ: ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΓΑ…

 Βarbara Cooney from the book : Miss rumphius

“Study nature, love nature, stay close to nature. It will never fail you.” (Frank Lloyd Wright)

 O οικοτουρισμός είναι ένα κίνημα άρρηκτα συνδεδεμένο την ιδέα της περιβαλλοντικής συνείδησης και της προστασίας της φύσης, ένα κίνημα που τέμνει δύο φαινομενικά διαφορετικές συνιστώσες (τουρισμός-οικολογία). Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για δραστηριότητες που συνδυάζουν την αναψυχή των ατόμων με την άμεση επαφή με τη φύση και τη συμβίωση με το φυσικό κόσμο.

Η εναλλακτική αυτή μορφή τουρισμού λαμβάνει χώρα σε περιοχές με αυξημένο συντελεστή οικολογικής βαρύτητας όπως σε περιοχές θεσμοθετημένης περιβαλλοντικής προστασίας. Πέρα από τον οικολογικό τρόπο διακοπών, το πλαίσιο του οικοτουρισμού συμπεριλαμβάνει και ψυχαγωγικές δραστηριότητες πάντα σε σχέση με περιβαλλοντικές εξορμήσεις (πεζοπορία, αναρρίχηση , rafting κ.α.), κάνοντας τους συμμετέχοντες από παθητικούς παρατηρητές ενεργά συμμετέχοντες.

Προεκτάσεις του οικοτουρισμού συνιστούν αγροτουρισμός, ο γεωτουρισμός ο οικο-εθελοντισμός κ.α. Πέρα όμως από την προσφορά του οικοτουρισμού στο άτομο, το οποίο έστω και για λίγο απομακρύνεται από το εμπορευματοποιημένο πλαίσιο των διακοπών και καλλιεργεί την περιβαλλοντική του συνείδηση, ο οικοτουρισμός μπορεί να αποφέρει τεράστια οικονομικά οφέλη ειδικά σε μία χώρα όπως η Ελλάδα που βασίζεται οικονομικά στον τουρισμό και διαθέτει απαράμιλλη φυσική ομορφιά.

Πιο συγκεκριμένα η χώρα μας έχει 419 περιοχές Natura 2000 και 4 Γεωπάρκα, που ανήκουν στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Γεωπάρκων, καθώς και 400 υγροτόπους πολλοί από τους οποίους προστατεύονται από τη συνθήκη Ραμσάρ ή ανήκουν στο δίκτυο Natura 2000. Αναμφισβήτητα, λοιπόν, υπάρχουν-και με το παραπάνω- οι προϋποθέσεις ανάπτυξης και προώθησης του οικοτουρισμού σύμφωνα πάντα με τη φέρουσα ικανότητα της περιοχής.

Χαρακτηριστικά θα αναφέρω μια από τις πιο επιτυχημένες προσπάθειες οικοτουρισμού στη χώρα μας, την οποία λίγοι γνωρίζουν. Το οικοτουριστικό κέντρο της Δαδιάς, που έχει ως σκοπό την ενημέρωση και εκπαίδευση του κοινού, λειτουργεί από το 1994 και αποτελεί ένα από τα πιο λαμπρά παραδείγματα οικολογικού τουρισμού στην Ευρώπη. Το δάσος της Δαδιάς εντάσσεται στις Προστατευόμενες Περιοχές από το 1980 και ένα από τα τελευταία καταφύγια των αρπακτικών πουλιών σε όλη την Ευρώπη. Παρόμοιες προτάσεις μπορούν να βρεθούν και σε άλλες περιοχές της χώρας (Κρήτη, Xίος, Πρέσπες, Πήλιο) η λίστα όμως είναι θλιβερά μικρή, και αυτό γιατί ο οικοτουρισμός αυτή τη στιγμή δεν μπορεί να αποτελέσει εναλλακτική πρόταση (σε μια περίοδο που η Ελλάδα έχει ανάγκη να στραφεί στην ποιότητα και στην πρωτοτυπία) καθώς δεν υπάρχει –για άλλη μια φορά- η οργάνωση που προϋποθέτει μία τέτοια μορφή τουρισμού.

Αντιθέτως χώρες όπως η Αυστρία (χώρα ορεινή χωρίς το πλεονέκτημα της θάλασσας) έχουν αναδείξει και αξιοποιήσει άριστα το φυσικό τους περιβάλλον προσανατολισμένες στον οικοτουρισμό, με τα έσοδα από τον τουρισμό να καλύπτουν το 15% του ΑΕΠ.

Ως παράδειγμα της κατάστασης στη χώρα μας αναφέρω το άρθρο του κ. Φοίβου Τσαρβόπουλου,  http://www.visitkythera.gr/, που εξηγεί πως τα Κύθηρα, αν και έχουν τις προϋποθέσεις να αποτελέσουν κέντρο οικοτουρισμού, και οι ιδέες δεν λείπουν, τα πρακτικά προβλήματα είναι μάλλον ανυπέρβλητα. «Δίκτυο επιχειρηματιών οικοτουρισμού δεν υπάρχει, η Παλαιόχωρα δεν είναι αναπαλαιωμένη, τα μονοπάτια δεν είναι σηματοδοτημένα, τα φαγητά μαγειρεύονται σπανιότατα με ντόπια προϊόντα και βεβαίως δεν υπάρχουν καθόλου μέσα μαζικής μεταφοράς,» αναφέρει μεταξύ άλλων.

Σε όλα αυτά θα προσθέσω την έλλειψη χρηματοδότησης, ενημέρωσης, επαρκούς νομοθεσίας αλλά και συνεργασίας μεταξύ των φορέων (τουριστικά γραφεία-ξενοδοχειακές μονάδες- φορείς διαχείρισης- ντόπιοι).Επιπλέον ο οικοτουρισμός απαιτεί μεταξύ άλλων τη σύνταξη αυστηρών προδιαγραφών, την εφαρμογή οικοτουριστικής πολιτικής και τη δημιουργία υποδομών.

Κλείνοντας αναρωτιέμαι πόσο απέχει τελικά το ιδεατό από την εφαρμογή και τι φταίει για αυτό. Ας αναλογιστούμε πόσες σχολικές εκδρομές θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν στο πλαίσιο του οικοτουρισμού, πόσες παιδικές κατασκηνώσεις θα μπορούσαν να έχουν αυτόν τον προσανατολισμό και πόσοι ξένοι φυσιολάτρες θα έρχονταν στην Ελλάδα για να απολαύσουν τις φυσικές της ομορφιές.

Όσο για μας, ας ψάξουμε ίσως αυτό το καλοκαίρι κάτι λιγότερο εμπορικό, κάτι που θα μας δώσει την ευκαιρία ανανεωθούμε και μέσα από τη συναναστροφή μας με τη φύση να ανακαλύψουμε τον εαυτό μας και να ξεχάσουμε τον αγχώδη τρόπο ζωής.

O δρόμος δεν είναι εύκολος και αντιτίθεται σε συμφέροντα και νοοτροπίες που παγιώθηκαν εδώ και καιρό, είναι στο χέρι μας όμως να πιστέψουμε σε αυτό και να στραφούμε στη δημιουργικότητα και την αυθεντικότητα, που τόσο μας λείπει.

Τσάγκαρη Μαρούλα, Βιολόγος 

Bιβλιογραφία: http://ecoclub.com/dadia/
 http://www.oikipa.gr/ 

Ecocultural Schizophrenia

The Scream Painting By Edvard Munch

Ο όρος ecocultural schizophrenia εισήχθη πρόσφατα από την Εlizabeth Dickinson, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της North Carolina, ως μια προσπάθεια να περιγράφει ακόμη μία από τις «διαταραχές» της σύγχρονης εποχής. Αν και η συγγραφέας τονίζει ότι ο όρος σχιζοφρένεια χρησιμοποιείται μεταφορικά, για να περιγράψει το διχασμό που προκαλούν τα σύγχρονα διφορούμενα μηνύματα όσον αφορά τη σχέση ανθρώπου- φύσης, κάθε άλλο παρά μεταφορική μοιάζει η χρήση του, αν αναλογιστούμε τις καταβολές της λέξης (σχίζειν" =διαχωρισμός και "φρένα" =μυαλό).

Δεν είναι εξάλλου η πρώτη φορά που η σχιζοφρένεια χρησιμοποιείται για να περιγράψει το διχασμό των σύγχρονων ατόμων (χαρακτηριστική η αναφορά των Deleuze and Guattari στην καπιταλιστική σχιζοφρένεια). Προχωρώντας στην επεξήγηση του όρου, η συγγραφέας παραλληλίζει τη σχέση πολιτισμού και φύσης ως δύο αντίρροπες δυνάμεις που τείνουν να δημιουργούν εννοιολογικές πολώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα ζευγάρια «ανθρωποκεντρισμός VS eco-κεντρισμός, εκμετάλλευση VS ιδεαλισμός.» Παρατηρούμε ότι στα άκρα αυτών των εννοιών βρίσκονται δύο διαφορετικές αντιλήψεις του κόσμου. Ως αποτέλεσμα κάθε οικολογικά φιλικό μήνυμα φαίνεται να βρίσκεται στην ιδεατή πλευρά ενώ στην πράξη βρισκόμαστε στον αντίποδα. 

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα που άπτεται της πραγματικότητας είναι το μήνυμα που συχνά λαμβάνουν τα παιδιά όσον αφορά τη σχέση που πρέπει να έχουν με τη φύση. Έτσι από τη μία πλευρά διδάσκονται να αγαπάνε και να προστατεύουν τη φύση και από την άλλη να τη φοβούνται και να την εκμεταλλεύονται. 

Πιο συγκεκριμένα, η Ε.Dickinson παραβρέθηκε σε σχολικές εκδρομές στα δάση και παρατήρησε ότι, ενώ οι καθηγητές προσπαθούσαν να εμφυσήσουν στα παιδιά αγάπη και σεβασμό για τη φύση, με αυθόρμητες πράξεις και κυρίως φράσεις, έδειχναν το αντίθετο. «Δεν θέλουμε να χαθείτε . Αν υπάρχει κάτι τρομακτικό στο μονοπάτι θα το αντιμετωπίσω εγώ... Απλά μην πανικοβάλλεστε» συμβούλεψε ένας καθηγητής, " Βάλτε το κάτω! Τι κάνεις ; Θα μπορούσε να είναι δηλητηριώδης κισσός!» αναφώνησε ένας άλλος στη θέα ενός παιδιού να πιάνει ένα πεσμένο φύλλο. Στο τέλος λοιπόν της εκδρομής, τα παιδιά αντί να σχηματίσουν στο μυαλό τους την εικόνα του δάσους ως ένα φίλο που μπορεί να τους αποκαλύψει απίστευτες ομορφιές, όπως δηλαδή τους τον περιγράφουν με λόγια οι μεγάλοι, το αντιλαμβάνονται υποσυνείδητα, μάλλον σαν ένα επικίνδυνο τέρας. Και αυτό είναι ένα μόνο από τα πολλά παραδείγματα που δείχνει ότι ακόμα και σήμερα, που τα οικολογικά μηνύματα βρίσκονται παντού γύρω μας, στην πράξη βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά από την ορθή ερμηνεία τους, και αυτό γιατί τα τοποθετούμε στο αυστηρό πλαίσιο της εποχής μας. 

Συμπεριφορές σαν τις προαναφερθείσες, διαχωρίζουν στο μυαλό των νέων ανθρώπων όσα μαθαίνουν από όσα πρέπει να πράξουν, οδηγώντας σε αυτό που η συγγραφέας αναφέρει ως eco-cultural σχιζοφρένεια. Και για να πάμε και λίγο παραπέρα… «Χρησιμοποίησε το ποδήλατο για τις μετακινήσεις σου- Το ποδήλατο στην Αθήνα είναι επικίνδυνο», «Αγόρασε μεταχειρισμένα ρούχα-Που ξέρεις τι είχε αυτός που τα φόρεσε» κ.α . Πόσοι από μας δεν έχουν ακούσει το πρώτο σκέλος και πόσοι δεν σκέφτονται αυτόματα το δεύτερο.

Τα οικολογικά νοήματα είναι πλέον γνωστά το ίδιο και η οικο-φιλική (eco-friendly) στάση ζωής. Το ερώτημα είναι πως θα κρίνουμε τα οικολογικά μηνύματα αποβάλλοντας κάθε προκατάληψη που επιβάλλεται από κοινωνικά και πολιτιστικά πλαίσια και πως θα διασχίσουμε αποφασιστικά την απόσταση ανάμεσα στο ιδεατό και στην πράξη. Μόνο με μία τέτοια καθαρή ματιά τα οικολογικά μηνύματα αποκτούν υπόσταση και η αγάπη για τη φύση μπορεί να μεταδοθεί σωστά στις επόμενες γενιές ώστε ο όρος eco-cultural σχιζοφρένεια να μείνει στη βιβλιογραφία.

ΤΣΑΓΚΑΡΗ ΜΑΡΟΥΛΑ

[To άρθρο βασίστηκε στο κείμενο της Ε.Dickinson, (2014). Ecocultural Schizophrenia: Dialectical Environmental Discourses and Practices. Communication, Culture & Critique, 7, 612–631].