Ο κατάλογος κρίσιμων ΟΠΥ 2020 για την ΕΕ

Παραγωγοί CRMs εντός της ΕΕ.

Τα μέταλλα, τα ορυκτά και οι φυσικές ύλες αποτελούν μέρος της καθημερινής μας ζωής. Οι πρώτες ύλες που είναι πιο σημαντικές από οικονομική άποψη και για τις οποίες υφίσταται υψηλός εφοδιαστικός κίνδυνος ονομάζονται πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας. Οι πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας είναι απαραίτητες για τη λειτουργία και την ακεραιότητα ενός ευρέος φάσματος βιομηχανικών οικοσυστημάτων. Χάρη στο βολφράμιο, τα κινητά τηλέφωνα μπορούν να δονούνται. Το γάλλιο και το ίνδιο αποτελούν μέρος της τεχνολογίας διόδου φωτοεκπομπής (LED) στους λαμπτήρες. Για την κατασκευή ημιαγωγών απαιτείται η χρήση πυριτιούχου μετάλλου. Για την κατασκευή κυψελών καυσίμου υδρογόνου και ηλεκτρολυτικών κυψελών απαιτείται η χρήση μετάλλων της ομάδας του λευκόχρυσου.

Οι μεγαλύτερες προμηθεύτριες χώρες πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας (κατά την ΕΕ). Πηγή Γεωλογική Υπηρεσία Σουηδίας.

Πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας για το 2020 (οι νέες σε σύγκριση με το 2017 υποδεικνύονται με έντονους χαρακτήρες): Αντιμόνιο, Άφνιο, Φωσφόρος, Βαρίτης, Βαριές σπάνιες γαίες,Σκάνδιο, Βηρύλλιο, Ελαφρές σπάνιες γαίες, Πυριτιούχο μέταλλο, Βισμούθιο, Ίνδιο, Ταντάλιο, Βορικά άλατα, Μαγνήσιο, Βολφράμιο, Κοβάλτιο, Φυσικός γραφίτης, Βανάδιο, Άνθρακας οπτανθρακοποίησης, Φυσικό καουτσούκ, Βωξίτης, Αργυραδάμας ,Νιόβιο,Λίθιο, Γάλλιο, Μέταλλα της ομάδας του λευκόχρυσου, Τιτάνιο, Γερμάνιο Φωσφορίτης, Στρόντιο.

Η Ε. Επιτροπή επανεξετάζει τον κατάλογο πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας για την ΕΕ κάθε τρία έτη. Δημοσίευσε τον πρώτο κατάλογο το 2011 και τον επικαιροποίησε εν συνεχεία το 2014 και το 20177. Η αξιολόγηση βασίζεται σε δεδομένα από το πρόσφατο παρελθόν και δείχνει την εξέλιξη της κρισιμότητα από τη δημοσίευση του πρώτου καταλόγου και έπειτα. Δεν προβλέπει μελλοντικές τάσεις. 

Στο πλαίσιο της αξιολόγησης για το 2020 ελέγχθηκαν 83 ύλες (5 περισσότερες σε σχέση με το 2017) και, στις περιπτώσεις που ήταν εφικτό, εξετάστηκε —πιο προσεκτικά απ’ ό,τι στις προηγούμενες αξιολογήσεις— σε ποιο στάδιο της αξιακής αλυσίδας παρουσιάζεται η κρισιμότητα: εξαγωγή και/ή επεξεργασία.

Η οικονομική σημασία και οι εφοδιαστικοί κίνδυνοι είναι οι δύο βασικές παράμετροι για τον προσδιορισμό της κρισιμότητας για την ΕΕ. Η οικονομική σημασία εξετάζει διεξοδικά την κατανομή των πρώτων υλών στις τελικές χρήσεις με βάση τις βιομηχανικές εφαρμογές. Ο εφοδιαστικός κίνδυνος εξετάζει τη συγκέντρωση, σε επίπεδο χώρας, της παγκόσμιας παραγωγής πρωτογενών πρώτων υλών και την προμήθεια στην ΕΕ, τη διακυβέρνηση των προμηθευτριών χωρών9, συμπεριλαμβανομένων περιβαλλοντικών πτυχών, τη συμβολή της ανακύκλωσης (δηλ. τις δευτερογενείς πρώτες ύλες), την υποκατάσταση, την εξάρτηση της ΕΕ από τις εισαγωγές και τους εμπορικούς περιορισμούς σε τρίτες χώρες.

Ο κατάλογος πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας που προκύπτει παρέχει ένα τεκμηριωμένο εργαλείο για τη στήριξη της ανάπτυξης ενωσιακής πολιτικής. Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη τον κατάλογο όταν διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες ή καταβάλλει προσπάθειες για την εξάλειψη στρεβλώσεων του εμπορίου. Ο κατάλογος συμβάλλει στον προσδιορισμό επενδυτικών αναγκών και στην καθοδήγηση της έρευνας και της καινοτομίας στο πλαίσιο των προγραμμάτων «Ορίζων 2020» και «Ορίζων Ευρώπη» της ΕΕ, καθώς και των εθνικών προγραμμάτων, ιδίως σχετικά με τις νέες τεχνολογίες εξόρυξης, την υποκατάσταση και την ανακύκλωση.

Είναι επίσης σημαντικός για την κυκλική οικονομία, όσον αφορά την προώθηση της βιώσιμης και υπεύθυνης προμήθειας πρώτων υλών, καθώς και για τη βιομηχανική πολιτική. Τα κράτη μέλη και οι επιχειρήσεις μπορούν επίσης να τον χρησιμοποιούν ως πλαίσιο αναφοράς της ΕΕ για τη διενέργεια των δικών τους ειδικών αξιολογήσεων κρισιμότητας.

Ο κατάλογος της ΕΕ για το 2020 περιέχει 30 ύλες, έναντι 14 υλών στον κατάλογο του 2011, 20 υλών στον κατάλογο του 2014 και 27 υλών στον κατάλογο του 2017. 26 ύλες παραμένουν στον κατάλογο. Ο βωξίτης, το λίθιο, το τιτάνιο και το στρόντιο προστίθενται στον κατάλογο για πρώτη φορά.

 Το ήλιο εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ανησυχίας όσον αφορά τη συγκέντρωση του εφοδιασμού, ωστόσο αφαιρέθηκε από τον κατάλογο πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας για το 2020 λόγω της μείωσης της οικονομικής του σημασίας. Η Επιτροπή θα συνεχίσει να παρακολουθεί στενά την κατάσταση με το ήλιο, λόγω της σημασίας του για διάφορες αναδυόμενες ψηφιακές εφαρμογές. Θα παρακολουθεί επίσης στενά την κατάσταση με το νικέλιο, λόγω των εξελίξεων που σχετίζονται με την αύξηση της ζήτησης για πρώτες ύλες συσσωρευτών.

Οι μεγαλύτερες προμηθεύτριες χώρες πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας της ΕΕ. Πηγή: Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με την αξιολόγηση της κρισιμότητας για το 2020.

Ο εφοδιασμός σε πολλές πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας παρουσιάζει υψηλή συγκέντρωση.Για παράδειγμα, η Κίνα παρέχει το 98 % του εφοδιασμού της ΕΕ σε σπάνιες γαίες, η Τουρκία παρέχει το 98 % του εφοδιασμού της ΕΕ σε βορικά άλατα, και η Νότια Αφρική καλύπτει το 71 % των αναγκών της ΕΕ σε λευκόχρυσο και ένα ακόμη μεγαλύτερο ποσοστό των αναγκών της στα μέταλλα της ομάδας του λευκόχρυσου ιρίδιο, ρόδιο και ρουθήνιο. Η ΕΕ βασίζεται σε μεμονωμένες ενωσιακές επιχειρήσεις για τον εφοδιασμό της σε άφνιο και στρόντιο.

Νέος χάρτης των κρίσιμων υλικών στην Ευρώπη (EuroGeoSurveys)

CRM Map of Europe by tzeferisp

Ορυκτοί Πόροι και Εθνική Άμυνα

Το άρθρο 161 του νόμου 4001/2011, προβλέπει τη φορολογία με συντελεστή 20% των αναδόχων (εταιρειών) που πρόκειται να πραγματοποιήσουν τις έρευνες / εκμεταλλεύσεις των κοιτασμάτων των Ελληνικών υδρογονανθράκων. Το άρθρο 164 του ίδιου νόμου προβλέπει πως αυτό το ποσοστό χρημάτων θα «κατατίθεται σε ειδικό προς τούτο τραπεζικό λογαριασμό του Πράσινου Ταμείου, που τηρείται στην Τράπεζα της Ελλάδος.

Το προϊόν του λογαριασμού διατίθεται για τη χρηματοδότηση προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της θαλάσσιας ρύπανσης που τυχόν προκαλείται από δραστηριότητες έρευνας και παραγωγής υδρογονανθράκων καθώς και προστασίας του περιβάλλοντος από δραστηριότητες που έχουν σχέση με κάθε είδους εκμετάλλευση ή χρήση ενεργειακών πηγών ή πόρων…»

Ο νόμος 4162/2013 αφορά την ίδρυση του Εθνικού Λογαριασμού Κοινωνικής Αλληλεγγύης Γενεών (ΕΚΑΓ). «…Σκοπός του ΕΛΚΑΓ είναι η δημιουργία αποθεματικού για τη χρηματοδότηση των κλάδων σύνταξης των Φορέων Κοινωνικής Ασφάλισης (ΦΚΑ) και κυρίως για τη διασφάλιση των συντάξεων των νέων γενιών (…) Από τον ΕΛΚΑΓ μπορούν να χρηματοδοτούνται μεταπτυχιακά προγράμματα ή ερευνητικά έργα που αφορούν στην αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου της χώρας και κυρίως των υδρογονανθράκων και εκπονούνται από εργαστήρια ή τμήματα ή σχολές ΑΕΙ ή ΑΤΕΙ…»

Όπως αντιλαμβανόμαστε από τα παραπάνω, τα χρήματα τα οποία προβλέπονται να εισπραχθούν από την αξιοποίηση των υδρογονανθράκων θα κατευθυνθούν κυρίως στο ασφαλιστικό σύστημα, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην ακαδημαϊκή έρευνα τη σχετική με τους ορυκτούς πόρους. Ακολουθείται δηλαδή ένα μοντέλο παραπλήσιο της Νορβηγίας. Ως εδώ καλά.

Οι ορυκτοί πόροι, όπως οι υδρογονάνθρακες αλλά και οι σπάνιες γαίες, είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει, σχετίζονται με θέματα γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής υφής. Με θέματα Εθνικής Άμυνας και Εθνικής Ασφάλειας. Γνωστοί άλλωστε είναι οι Resource Wars… Η εποχή που διανύουμε είναι η εποχή των Resource Wars… δυστυχώς.

Το αρχαίο Ελληνικό Ναυτικό χτίστηκε κυρίως με τον πλούτο που δημιούργησε το ορυχείο του Λαυρίου. Για περισσότερα δείτε εδώ: http://www.capital.gr/Articles.asp?id=2087970

Όμως ταυτόχρονα, το ίδιο το Ναυτικό προστάτευε αυτούς τους ορυκτούς πόρους από την επιβουλή ξένων δυνάμεων. Υπήρχε και ακόμη υπάρχει δηλαδή μία διττή σχέση μεταξύ των ορυκτών πόρων και της Εθνικής Άμυνας. Χωρίς ισχυρή Εθνική Άμυνα δεν μπορούν να προστατευθούν οι ορυκτοί πόροι. Μη γελιόμαστε.

Μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ υπάρχει μία διαφορά αντιλήψεων όσο αφορά τη σημασία των ορυκτών πόρων. Π.χ. στην ΕΕ οι σπάνιες γαίες θεωρούνται «κρίσιμα ορυκτά». Η ΕΕ βλέπει την «εμπορική αξία» των σπάνιων γαιών. Αντίθετα στις ΗΠΑ οι σπάνιες γαίες θεωρούνται «στρατηγικά ορυκτά»», καθώς χρησιμοποιούνται κυρίως στη στρατιωτική βιομηχανία.

[Σωτήρης Ν. Καμενόπουλος],  Συνέχεια και πλήρες άρθρο εδώ

Rare Earth Elements in National Defense
Ίδρυση Εθνικού Λογαριασμού Κοινωνικής Αλληλεγγύης Γενεών

Ορυκτοί Πόροι: Ιστορική σύγκριση με το 1980

[του Σ. Καμενόπουλου*]

Ο Μαρξ είχε πει πως η ιστορία επαναλαμβάνεται την πρώτη φορά σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν φάρσα. Τα γεωπολιτικά γεγονότα που διαδραματίζονται σήμερα παγκοσμίως προκαλούν το ενδιαφέρον και την ανάγκη σύγκρισης με παλαιότερες περιόδους ώστε να αναζητηθούν ομοιότητες και διαφορές, και κυρίως, να διαπιστωθεί αν πράγματι σήμερα ζούμε μία φάρσα ή την απαρχή μίας νέας περιόδου. Θα σας πάω λοιπόν 34 χρόνια πίσω: στο 1980.

Το 1980 λοιπόν συνέβησαν δύο μάλλον ξεχωριστά, αλλά σημαντικά γεωπολιτικά γεγονότα.

Το πρώτο ήταν η εισβολή του Ιράκ στο Ιράν. Το αποτέλεσμα αυτού του γεγονότος ήταν η εκτόξευση της τιμής του πετρελαίου από τα $14/βαρέλι (1978) στα $35/βαρέλι (1981). Δηλαδή υπήρξε μία αύξηση της τάξης του 150%. Το δεύτερο γεγονός συνέβη το Σεπτέμβριο του 1980: το Αμερικανικό Γεωλογικό Ινστιτούτο προειδοποίησε πως η τότε ΕΣΣΔ προσπαθούσε να εμποδίσει την πρόσβαση της Δύσης σε κρίσιμα/στρατηγικά ορυκτά.

Ξεκινώντας τη σύγκριση με το παρελθόν, μπορεί να διαπιστώσει κάποιος πως το 1980 στα κρίσιμα/στρατηγικά ορυκτά μεταξύ άλλων, συμπεριλαμβάνονταν το Χρώμιο, το Μαγγάνιο, το Κοβάλτιο, το Νικέλιο και η Πλατίνα. Σήμερα στη λίστα έχουν προστεθεί οι Σπάνιες Γαίες.

Το 1980 κυρίαρχος παίκτης στα στρατηγικά/κρίσιμα ορυκτά ήταν η ΕΣΣΔ. Σήμερα είναι η Κίνα, κυρίως λόγω των Σπάνιων Γαιών.

Το 1980, το επίπεδο κυριαρχίας της ΕΣΣΔ στα στρατηγικά/κρίσιμα ορυκτά ήταν της τάξης του 80%. Σήμερα το επίπεδο κυριαρχίας της Κίνας στις Σπάνιες Γαίες σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνει έως και το 99.8%.

Το 1980 η ΕΣΣΔ άλλαξε την εμπορική πολιτική της μειώνοντας δραστικά τις εξαγωγές στρατηγικών/κρίσιμων ορυκτών. Τό ίδιο έπραξε η Κίνα πριν περίπου δύο χρόνια με τις Σπάνιες Γαίες.

Το 1980, οι εισαγωγές της Δύσης σε στρατηγικά/κρίσιμα ορυκτά προέρχονταν σχεδόν 100% από την ΕΣΣΔ. Σήμερα, αντίστοιχα συμβαίνει το ίδιο με τις Κινεζικές Σπάνιες Γαίες.Το 1980 η Δύση ήταν ευάλωτη σε στρατηγικά/κρίσιμα ορυκτά. Σήμερα η Δύση είναι ευάλωτη στις Σπάνιες Γαίες.

Το 1980, η τεράστια αύξηση της τιμής του πετρελαίου (θυμίζω: από τα $14/βαρέλι πήγε στα $35/βαρέλι) δημιούργησε την ανάγκη επεξεργασίας των ορυκτών κοντά στα ορυχεία για λόγους μείωσης του ενεργειακού κόστους, και του κόστους των τελικών προϊόντων. Αυτό οδήγησε σε συρρίκνωση της εξορυκτικής βιομηχανίας στη Δύση. Σήμερα το πετρέλαιο κοστίζει περίπου $100/βαρέλι, δηλαδή 186% υψηλότερο σε σχέση με το 1980.

Το 1980, στην ΕΣΣΔ δεν εφαρμόζονταν μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος. Αποτέλεσμα αυτού ήταν το χαμηλό-ανταγωνιστικό κόστος εξόρυξης των στρατηγικών/κρίσιμων ορυκτών στην ΕΣΣΔ. Σήμερα συμβαίνει το ίδιο στην Κίνα: παντελής έλλειψη περιβαλλοντικών κανονισμών και κανονισμών προστασίας των εργαζομένων (Υγιεινή και Ασφάλεια της Εργασίας). Ως εκ τούτου, το κόστος εξόρυξης των Κινεζικών Σπάνιων Γαιών είναι πολύ χαμηλό και δύσκολα ανταγωνίσιμο από τις Δυτικές εξορυκτικές επιχειρήσεις.

Το 1980, στη Δύση υπήρχε «έκρηξη» δημιουργίας περιοριστικών κανονισμών, σχετιζόμενων με θέματα προστασίας του περιβάλλοντος και των εργαζομένων. Οι κανονισμοί αυτοί όρθωσαν τεράστια εμπόδια στην εξορυκτική βιομηχανία της Δύσης και αύξησαν δραματικά τους χρόνους έναρξης νέων επενδυτικών σχεδίων. Σήμερα, ο χρόνος που απαιτείται για να ωριμάσει ένα νέο επενδυτικό σχέδιο για κάποιο ορυχείο φτάνει τα 10 χρόνια. Σε ορισμένες περιπτώσεις αγγίζει τα 50 χρόνια.

Το 1980, η ΕΣΣΔ παρά το γεγονός πως ήταν ο κύριος παγκόσμιος προμηθευτής στρατηγικών/κρίσιμων ορυκτών, φρόντιζε να εξασφαλίσει μέσω εισαγωγών που έκανε, επιπλέον ποσότητες αυτών των ορυκτών ώστε να στραγγαλίσει κυριολεκτικά την παγκόσμια αγορά. Σήμερα συμβαίνει κάτι παρόμοιο με την Κίνα και τις Σπάνιες Γαίες: η Κίνα εμφανίζεται ως επιθετικός παίκτης στην εξασφάλιση σπάνιων γαιών. Από την Αφρική μέχρι τη Γροιλανδία.

Το 1980, η ΕΣΣΔ έδειχνε την προθυμία να παρέμβει με ένοπλο τρόπο σε περιοχές πλούσιες σε στρατηγικά/κρίσιμα ορυκτά. Σήμερα η Κίνα παρεμβαίνει μέσω της διπλωματίας και του δόγματος της «άφεσης χρεών» («debt forgiveness»).

Το 1980, η διαρκής αδράνεια της δύσης στην εκμετάλλευση/ανάπτυξη των στρατηγικών/κρίσιμων ορυκτών είχε χαρακτηρισθεί ως «πολιτική που αναμένει την καταστροφή». Η αντίστοιχη αδράνεια που επέδειξε η Δύση τα τελευταία 40 χρόνια σε σχέση με τις Σπάνιες Γαίες, χαρακτηρίσθηκε σχετικά πρόσφατα ως «ανόητη» πολιτική.

Το 1980, η παγκόσμια πολιτική κατάσταση χαρακτηρίζονταν από ένα παίγνιο μεταξύ δύο παικτών (διπολικό μοντέλο) και τον «Ψυχρό Πόλεμο». Σήμερα το μοντέλο είναι πολυπολικό, βασιζόμενο στον πραγματισμό με τουλάχιστον 30 παίκτες (BRICS, ΗΠΑ, ΕΕ) οι οποίοι διψούν για πρώτες ύλες/ορυκτούς πόρους.

Θα κλείσω το άρθρο μου με ένα παλαιότερο Ιστορικό δεδομένο και συνδέστε το με τα προαναφερόμενα όπως εσείς νομίζετε. ΄Ένα δεδομένο σχετικό με τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΕ (http://europa.eu/about-eu/eu-history/index_el.htm) «η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε για να τεθεί τέλος στους συχνούς και αιματηρούς πολέμους μεταξύ των γειτονικών χωρών που κατέληξαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήδη από το 1950, με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα αρχίζει η ένωση των ευρωπαϊκών χωρών σε οικονομικό και πολιτικό επίπεδο με στόχο τη διασφάλιση διαρκούς ειρήνης». Με λίγα λόγια, η διασφάλιση της παγκόσμιας ειρήνης εξασφαλίζεται μόνο μέσω της διαρκούς και ασφαλούς προμήθειας ορυκτών πόρων.

Τελικά, σήμερα ζούμε μία φάρσα ή την απαρχή μίας νέας περιόδου; Ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του.

* Σωτήρης Ν. Καμενόπουλος, Υπο. Διδάκτωρ Πολυτεχνείου Κρήτης, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων