23.4.18

Τα καλά κρυμμένα μυστικά της μεταλλουργίας του αρχαίου Λαυρίου

Vertical furnaces in ancient lavrion (Ary)
Τα ερείπια των κατακόρυφων "φρεατωδών" καμινιών του μεταλλεύματος αργυριούχου μολύβδου στο Αρύ της Λαυρεωτικής, photo by Tzeferis P.
Ancient Lavrion Specific installation for ore treatment, Ary Laureotikis
Αρχαίο κυκλικό ρείθρο στη θέση Αρύ Λαυρεωτικής. Η ακριβής χρήση του αναζητείται μέχρι σήμερα με πιο πιθανή την ερμηνεία ότι επρόκειτο για  διάταξη όπου γινόταν η ανάμειξη και συσσωμάτωση του μεταλλεύματος  πριν φορτωθεί στην κάμινο. Μια δεύτερη ερμηνεία είναι η απλούστερη χρήση της διάταξης  ως τριβείου,  photo by Tzeferis P.
[του Πέτρου Τζεφέρη]

Πολλά μυστικά κρύβουν ακόμη οι αρχαίες μεταλλουργικές εγκαταστάσεις της Λαυρεωτικής για χιλιάδες χρόνια.

Οι ελάχιστες ανασκαφές που έχουν γίνει έχουν φέρει καποια στοιχεία στο φως αλλά τα περισσότερα είναι εκεί καλά κρυμμένα στα σπλάχνα της Λαυρεωτικής γης ή στις εγκαταστάσεις που λεηλατήθηκαν από τον χρόνο και αφανίστηκαν από την ανθρώπινη ματαιοδοξία...

Πως ακριβώς εμπλούτιζαν αλήθεια οι αρχαίοι το μετάλλευμα ή τα μετέπειτα απορρίμματα του λιθαργύρου? Είχαν και ελικοειδή πλυντήρια ή μόνο επίπεδα ? Και αν όχι, τι ήταν αυτές οι περίτεχνες κατασκευές στο Δημολιάκι, στο Μπερτσέκο και στο Αρύ? Ηταν τελικά τριβεία ή κάτι άλλο που επίσης δεν γνωρίζουμε? Και σε τι ακριβώς αποσκοπούσε αυτή η περίτεχνη αριστουργηματική κοιλότητα στη δομή τους;

Χρησιμοποιήθηκαν ξύλινα ρείθρα στα επίπεδα πλυντήρια ώστε να κατακρατείται το συμπύκνωμα από τους "πλυνίτες" και να διευκολύνεται η διαδικασία του εμπλουτισμού ή όχι;

Που έκαναν την συσσωμάτωση-πλινθοποίηση του μεταλλεύματος πριν την εισαγωγή στη φρεατώδη κάμινο της τήξης ? Πως δούλευαν ακριβώς τα καμίνια της αναγωγικής τήξης? Φορτωνόταν σε αυτά και η "γκαλένα" (και σε τί ποσοστό) χωρίς να προηγηθεί φρύξη ή έμπαιναν εκεί μόνο τα οξειδωμένα μεταλλεύματα του αργυρούχου μολύβδου? Πώς γινόταν η κυπέλλωση του αργυρούχου μολύβδου και σε τί ακριβώς καμίνια δεδομένου ότι ούτε αυτά έχουν βρεθεί.. Ποιά συλλιπάσματα ή τεχνικές χρησιμοποιούσαν για τη ρύθμιση της ευτηκτότητας της σκουριάς.. κλπ.. κλπ...

Στο παρακάτω κείμενο γίνεται αναφορά μόνο σε ένα από τα ζητήματα αυτά.. Η αναζήτηση της επιστημονικής αλήθειας έχει πολύ δρόμο.. είναι όμως και μια μεγάλη πρόκληση...

20.4.18

Λίγο πριν πεθάνεις…

Ο παππούς μου ήταν φυσικός. Ήταν και 96 χρονών (όπως ο Μητσοτάκης). Όταν τον ρωτούσαν πόσων χρονών είναι απαντούσε «χοντρικά… λίγο πριν πεθάνω». Το καλύτερο είναι ότι χαμογελούσε όταν το ‘λεγε. Γνήσια, όχι μ’ αυτό το χαμόγελο-μορφασμό-κάλυμμα τρόμου.

 Ο παππούς μου χώρισε από τη γιαγιά μου όταν ήταν 75 χρονών. Όχι γιατί βρήκε γκόμενα αυτός. Όχι επειδή βρήκε γκόμενο η γιαγιά. Χώρισε γιατί δεν ήθελε να πηγαίνει εκδρομές σε μοναστήρια μαζί της. Σιχαινόταν επίσης τις φίλες της, που αφού γλεντοκόπησαν με συζύγους και εραστές στις Μυκόνους και τα Καζίνα της Ευρώπης, αποφάσισαν να κάνουν πλέον Πάσχα στον πανάγιο τάφο μόνο και μόνο γιατί φοβήθηκαν ότι έχουν πάρει την άγουσα για τον δικό τους τον τάφο. «Αυτές παιδί μου είναι συνηθισμένες να τα ρυθμίζουν όλα ζητώντας ρουσφέτια από τους βουλευτάδες τους», μου είπε τότε. «Ε, δεν μπορώ να τις βλέπω να μετατρέπουν και το θεό σε βουλευτή. Ανάβουν κεριά, κάνουν τάματα, φτιάχνουν φανουρόψωμα, φιλάνε οστά και κάρες αγίων, γιατί αυτή τη φορά είναι γιγάντιο το ρουσφέτι: ρετιρέ στον παράδεισο. Καλύτερα μόνος μου.» 

Και πράγματι. Έζησε άλλα 20 χρόνια καλύτερα μόνος του. Ο θεός του έδωσε υγεία – ίσως επειδή δεν το ζήτησε φιλώντας στα ξεκούδουνα την κάρα του Αγίου Μηνά. Επισκεύασε και αποσύρθηκε στο σπίτι της μάνας του σ’ ένα χωριό με δέκα σπίτια κάπου στη νότια Πίνδο. Το πρωί έκανε μια μεγάλη βόλτα στο βουνό και μετά διάβαζε, έφτιαχνε το φαγάκι του και έπαιρνε ένα υπνάκι. Το απόγευμα πήγαινε στο καφενείο-μπακάλικο-ταβέρνα-πρόχειρο ιατρείο και συναντούσε τους άλλους 16 κατοίκους του χωριού. Έπιναν το κρασάκι που έφερνε αυτός (είχε τρελές προμήθειες σαββατιανού που ήταν η αδυναμία του), έτρωγαν ομελέτα με αυγά απ’ το κοτέτσι της κυρά Μάγδας και μανιτάρια που μαζεύει ο ανιψιός του Θωμά. Μετά το τρίτο ποτηράκι παίζανε μπιρίμπα ή τάβλι. 

Όταν ο παππούς ήταν στα μεγάλα κέφια του τους εξηγούσε τους νόμους που διέπουν τον κόσμο μετά παραδειγμάτων. Η αντοχή των υλικών λ.χ. εξηγήθηκε με το διαζύγιό του. «Μαλώνεις, μαλώνεις για χρόνια και νομίζεις ότι δεν πειράζει. Τα βρίσκεις και συνεχίζεις. Όμως η σχέση έχει κουραστεί. Και όταν μια μέρα ξαφνικά χωρίζεις, απορείς αφού δεν έγινε τίποτα σπουδαίο. Αλλά δεν χρειάζεται να γίνει ένα σπουδαίο. Η καταπόνηση για χρόνια κάποια στιγμή θα φέρει το σπάσιμο. Έτσι και το πανί που το βλέπει ο ήλιος καθημερινά κάποια στιγμή ξαφνικά θα διαλυθεί». Μετά γυρνούσε σπίτι του, διάβαζε λίγο ακόμα και πήγαινε για ύπνο. Ήταν ήρεμος κι ευτυχισμένος. 

Η μόνη με την οποία μιλούσε στην οικογένεια ήμουν εγώ. Χτες με ειδοποίησε η κυρά Μάγδα ότι δεν είναι καλά. Πέταξα κι έφτασα δίπλα του σε μισή μέρα. Όταν μπήκα σπίτι του τον βρήκα στο κρεβάτι χάλια αλλά με καθαρές ριγέ μπυτζάμες, τριζάτα σεντόνια, μια κούπα χαμομήλι και ένα βιβλίο στο χέρι. Χαμογέλασε με όλο του το μούτρο όταν με είδε. Και μετά με μάλωσε που άφησα τις δουλειές μου και ήρθα. -Τι κάνεις παππού; τον ρώτησα προσπαθώντας να κρύψω άτσαλα την αγωνία μου. -

Προσπαθώ να καταλάβω ποιες από τις 8 άγνωστες διαστάσεις του σύμπαντος είναι η πιο ωραία για να μετεγκατασταθώ, μου είπε και ανέμισε το βιβλίο. Το πήρα στα χέρια μου. Ήταν ένα βιβλίο που ανέλυε τη θεωρία των υπερχορδών, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της οποίας υπάρχουν, όπως μου εξήγησε, παράλληλα σύμπαντα αόρατα για μας που ζούμε στις τρεις διαστάσεις. -Σοβαρά τώρα παππού, λες να αληθεύει αυτό; Λες να είμαστε κλεισμένοι σε μια γυάλα σαν ψάρια και να νομίζουμε ότι αυτό είναι όλο, ενώ έξω είναι το σπίτι, η πόλη, ο κόσμος, ο γαλαξίας; Λες να είμαστε κοντόφθαλμοι σαν χρυσόψαρα;

 -Θα σου πω σε λίγο μετά λόγου γνώσεως, μου είπε και γέλασε περιπαικτικά. Με ξέρεις εμένα τι ψαχτήρι είμαι. Θα βρω τρόπο, θα βρω ταχυδρόμο με άδεια κυκλοφορίας μεταξύ συμπάντων και θα σε ειδοποιήσω. Υπόσχεση!Σκάσαμε στα γέλια και αγκαλιαστήκαμε. Το βράδυ πέθανε ήσυχα στον ύπνο του. Και ξαφνικά κατάλαβα τι θα πει ακριβώς «θανάτω θάνατον πατήσας» και τον ζήλεψα. 

Καλό ταξίδι παππού. Θα χω το νου μου για τον ταχυδρόμο σου…"

(απο το χρονολογιο του Σ. Καρκαμπούνα)



19.4.18

Παγκόσμια Ημέρα για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία - Ημερίδα ΕΛ.ΙΝ.Υ.Α.Ε.


Το ΕΛ.ΙΝ.Υ.Α.Ε., στο πλαίσιο του φετινού εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, σας προσκαλεί σε ημερίδα με τίτλο: "Υγεία και ασφάλεια στην εργασία για τους νέους: σωστό ξεκίνημα".

Η ημερίδα θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα την Πέμπτη 26 Απριλίου 2018 και ώρα 9.00, στον 3ο όροφο του Ινστιτούτου (Λιοσίων 143 & Θειρσίου 6).

Σύντομα θα αναρτηθεί  και το πρόγραμμα της ημερίδας.

Λόγω περιορισμένων θέσεων παρακαλούμε δηλώστε συμμετοχή:

κα Δ. Βενέτη, E: veneti@elinyae.gr, T: 210-8200136
κα Ε. Ζαρέντη, E: zarenti@elinyae.gr, T: 210-8200199

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις δράσεις του Ινστιτούτου μπορείτε να βρείτε εδώ.

18.4.18

Ο πωρόλιθος της Αίγινας, ένας κρυμμένος θησαυρός από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα

Κολώνα Αίγινας, αρχαιολογικός χώρος και Μουσείο. Το ακρωτήρι πήρε το όνομα Κολώνα από τους Ενετους ναυτικούς που χρησιμοποιούσαν τους κιονες του δωρικού ναού του Απόλλωνα ως σημείο προσανατολισμού, Φωτο του Π. Τζεφέρη, 2018.


Αίγινα,ναός Αφαίας. Ο συγκεκριμένος ναός είναι δωρικός περίπτερος, κατασκευασμένος από τοπικό πωρόλιθο (το υλικό των αετωμάτων είναι παριανό μάρμαρο)
Το έδαφος στο βόρειο παραλιακό μέρος της Αίγινας αποτελείται από πωρόλιθους. Με αυτό το υλικό είναι κατασκευασμένοι οι αρχαίοι ναοί της Αφαίας και της Κολόνας, οι τάφοι των Σαλαμινομάχων, αγάλματα, οικισμοί, υδραγωγεία. Φωτο του Π. Τζεφέρη, 2018.





Aπό τις πρώτες μου επισκέψεις στην Αίγινα γοητεύτηκα από την πέτρα με το ζωηρό κιτρινωπό χρώμα, που είναι κτισμένα πολλά κτίρια. Πέτρα ανεπίχριστη, χωρίς σοβάδες, που δίνει την χαρακτηριστική εικόνα της αρχιτεκτονικής του νησιού.

Μια βόλτα στα στενά της Αίγινας είναι αρκετή για να ανακαλύψουμε αυτόν τον κρυμμένο θησαυρό. Μπορούμε να θαυμάσουμε κτίρια καλοχτισμένα με αυτήν την πέτρα, με ψηλούς μαντρότοιχους, που περιβάλλουν τις αυλές τους και με αυλόπορτες, που πλαισιώνονται με πέτρινες κολόνες και μονολιθικά σκαλιστά υπέρθυρα, κομψοτεχνήματα μιας άλλης εποχής.

Η πέτρα της Αίγινας είναι ο κίτρινος πωρόλιθος, που οι σύγχρονοι Αιγινήτες την λένε πουρί και οι αρχαίοι την αποκαλούσαν Αιγιναίο λίθο. Το νησί κατακλύζεται από αυτό το πέτρωμα, ιδίως στο βόρειο τμήμα του (Πλακάκια-Λεόντι) και φαίνεται από το χαρακτηριστικό κίτρινο χρώμα στις πληγές των λόφων της Αίγινας από τα εγκαταλειμμένα λατομεία.

Το πουρί έβγαινε στα λατομεία της Αίγινας από την αρχαιότητα και χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή των αρχαίων μνημείων όπως του Ναού της Αφαίας, του Ναού του Απόλλωνος στην Κολόνα στην Αίγινα, αλλά και στην Αθήνα, το Σούνιο, την Ελευσίνα και αλλού. Με την ίδια πέτρα χτίστηκαν και νεότερα μνημεία όπως η Μεγάλη Εκκλησιά της Αίγινας (Μητρόπολη) το 1806 και βέβαια τα νεοκλασικά σπίτια της Αίγινας, της Αθήνας και του Πειραιά.

Το πουρί έβγαινε στα λατομεία της Αίγινας από την αρχαιότητα και χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή των αρχαίων μνημείων όπως του Ναού της Αφαίας, του Ναού του Απόλλωνος στην Κολόνα στην Αίγινα, αλλά και στην Αθήνα, το Σούνιο, την Ελευσίνα και αλλού. Φωτο του Π. Τζεφέρη, 2018.
Επί Καποδίστρια, η κυβέρνηση χρησιμοποιούσε την πέτρα της Αίγινας για το χτίσιμο δημόσιων κτιρίων μέσα στο νησί (Ευνάρδειο, Ορφανοτροφείο κ.λ.π.) και έξω από αυτό (φρούρια και αποθήκες του Πόρου). Ακόμη γινότανε μεγάλη εξαγωγή μιας παραλλαγής του ίδιου πετρώματος σε σκόνη (πασπάρα) για την παρασκευή τσιμέντου (1930 – 1950). Το ίδιο πέτρωμα δίνει το χαρακτηριστικό κίτρινο χρώμα στα ονομαστά Αιγινήτικα κανάτια.

Οι Αιγινήτες αντλούσαν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους εμπορευόμενοι το πουρί  με μεγάλη εξαγωγή μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα, όταν τα λατομεία έπαψαν να λειτουργούν επειδή το μπετόν αντικατέστησε τον παραδοσιακό τρόπο χτισίματος των σπιτιών, με όλες τις συνέπειες στην αισθητική της αρχιτεκτονικής.

Η περιήγηση για να θαυμάσουμε την πέτρα ξεκινάει από την παραλιακή διαδρομή από το Βαθύ προς την Αίγινα, εστιάζοντας το βλέμμα μας στο πλήθος των πέτρινων κτισμάτων, που παρουσιάζονται μπροστά μας.

Φθάνοντας στην πόλη της Αίγινας, στέκουμε στην παραλία, κοντά στην Παναγίτσα, μια πανέμορφη εκκλησία , καλοχτισμένη από αυτή τη χρυσίζουσα πέτρα, που εδώ αναδεικνύεται όλο το μεγαλείο της. Φωτο του Π. Τζεφέρη, 2018.
Πρώτος σταθμός, είναι το παραλιακό ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων στο Λιβάδι. Μέσα στο εκκλησάκι, κάτω από την υποβλητική εικόνα του Μυστικού Δείπνου, ένα ολόσωμο πέτρινο υπέρθυρο στηριγμένο σε δύο κολόνες από πέτρα, με σκαλισμένο ένα σταυρό.

Πιο κάτω στα Πλακάκια, ο πέτρινος Φάρος του Μπούζα δεσπόζει στο πέλαγος, το εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων, κόσμημα στο υπέροχο θαλασσινό τοπίο, μας υποδέχεται με την καλοχτισμένη λιθοδομή του, την πανέμορφη αυλόπορτα και την περίτεχνη πύλη της εκκλησίας από λαξευμένη πέτρα.

Συναντάμε πολλά σπίτια κτισμένα με πέτρα, μεγάλα και μικρά, πύργους και ταπεινότερα, που μαγνητίζουν το μάτι και ευφραίνουν την διάθεση του περιηγητή. Στο δρόμο μας – άξιο προσοχής – το εργαστήρι/μουσείο του μεγάλου γλύπτη Χρήστου Καπράλου, που έδωσε πνοή ζωής σε πάμπολλους άψυχους όγκους πωρόλιθου.

Φθάνοντας στην πόλη της Αίγινας, στέκουμε στην παραλία, κοντά στην Παναγίτσα, μια πανέμορφη εκκλησία , καλοχτισμένη από αυτή τη χρυσίζουσα πέτρα, που εδώ αναδεικνύεται όλο το μεγαλείο της.

Μια βόλτα στα κοντινά δρομάκια της πόλης θα μας αποκαλύψει πλήθος πέτρινων πλαισίων στις αυλόπορτες και στις εισόδους των κτιρίων, γλυπτά μνημεία της νεοκλασικής πρώτης πρωτεύουσας του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους.

Πολύ κοντά ο λαξευμένος στη πέτρα διακοσμητικός ιππόκαμπος του ξενοδοχείου Brown και το πέτρινο ανάγλυφο στον τοίχο του Δημαρχείου, λειτουργούν ως εισαγωγή για τον αιγινίτη γλύπτη Παναγιώτη Μαρίνη που τα πέτρινα γλυπτά του έχουν φιλοξενηθεί πολλές φορές στο Λαογραφικό Μουσείο.

Ο πλούτος της Πέτρας της Αίγινας φαντάζει ατελείωτος. Θα πρέπει να επιστρέψουμε σύντομα φωτογραφίζοντας την Μητρόπολη, τα ενδιαφέροντα κτίρια γύρω από το νοσοκομείο, τα πανέμορφα σπίτια της οδού Αφαίας, τις βίλες και τα αρχοντικά στην παραλιακή προς τον Μαραθώνα και άλλα διάσπαρτα στο νησί… όλα κτισμένα από αυτόν τον θησαυρό των βουνών της Αίγινας.

[κείμενο του Γεράσιμου Καπατσώρη, Πολ. Μηχανικού]


16.4.18

Ημερίδα «Εξορυκτική δραστηριότητα και κοινωνία, παράδειγμα μετεξέλιξης για τον 21ο αιώνα»

Ημερίδα/παρουσίαση με θέμα «Εξορυκτική δραστηριότητα και κοινωνία, παράδειγμα μετεξέλιξης για τον 21ο αιώνα», θα πραγματοποιηθεί στις 20 Απριλίου 2018 στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.

Η ημερίδα σχετίζεται με τη θεματική της Έκθεσης «Τα Ορυκτά και ο Άνθρωπος», η οποία φιλοξενείται ήδη στο Μουσείο και σε αυτή θα ξεναγηθούν οι νέοι, μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου, φοιτητές και σε καθηγητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Μουσείο Γουλανδρή «Τα Ορυκτά και ο Άνθρωπος»

Η ημερίδα δεν θα έχει την τυπική, κλασική, αυστηρή δομή ομιλιών-εισηγήσεων αλλά να πραγματοποιηθεί μέσω της προβολής εκπαιδευτικού σύγχρονου οπτικοακουστικού υλικού και μιας μασκότ-δρώμενου, που θα προσωποποιεί τα ορυκτά και θα αλληλεπιδρά με τα παιδιά.

Επίσης θα υπάρχει ένας expert του αντικειμένου-μεταλλειολόγος ο οποίος θα είναι διαθέσιμος να δεχθεί και να απαντήσει οποιαδήποτε ερώτηση/απορία προκύψει από το κοινό, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης και ενεργού διαλόγου με τα παιδιά.






Η πρωτοτυπία αλλά και η μοναδικότητα αυτής της ημερίδας έγκειται στο γεγονός ότι μέσω καινοτόμων μέσων παρουσίασης, που θα ενθουσιάσουν και δεν θα κουράσουν το νέο κόσμο, θα δοθεί στα παιδιά η δυνατότητα να ψηλαφίσουν το χώρο των ορυκτών σε όλα τα επίπεδα και όλες τις εποχές (από την ανακάλυψή τους μέχρι σήμερα), κατανοώντας έτσι την αναγκαιότητα ύπαρξής τους και τη σύνδεσή τους με την καθημερινή ζωή.



Τα παιδιά θα έχουν την ευκαιρία, για πρώτη φορά, να δουν συμπυκνωμένα ζωντανές εικόνες παραγωγικής διαδικασίας αλλά και ιστορικής της εξέλιξης. Όπως επίσης και τη σύνδεση της παραγωγής αυτής με την κοινωνία και το περιβάλλον.

Τέλος, μέσω των σύγχρονων εικόνων τεχνολογίας, θα νιώσουν και θα κατανοήσουν σε βάθος, πόσο έχει ήδη αλλά και μπορεί ακόμη περισσότερο στο μέλλον, να αυτοματοποιηθεί η παραγωγή, ώστε να διευκολύνει και να προστατεύει τον ανθρώπινο παράγοντα κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

[By Dr. P. Tzeferis]